Stj÷rnumerki og stj÷rnuspßmerki
(Um framsˇkn vorpunktsins o.fl.)

Frß ÷rˇfi alda hafa menn horft ß stj÷rnuhimininn og ■ˇst sjß ■ar myndir af dřrum, go­sagnapersˇnum og hlutum řmiss konar. Ůekktust eru vafalaust stj÷rnumerki ■au sem sˇlin gengur um og k÷llu­ hafa veri­ dřrahringur. Nafni­ er ■ř­ing ß forngrÝska heitinu zoidiakos sem ß latÝnu var­ zodiacus. BabřlˇnÝumenn munu hafa skipt dřrahringnum Ý 12 merki jafnstˇr ß 6. ÷ld fyrir Krist. Merkin eru ■essi (latnesk heiti Ý svigum): hr˙turinn (Aries), nauti­ (Taurus), tvÝburarnir (Gemini), krabbinn (Cancer), ljˇni­ (Leo), mŠrin (Virgo), vogin (Libra), spor­drekinn (Scorpio), bogma­urinn (Sagittarius), steingeitin (Capricornus), vatnsberinn (Aquarius) og fiskarnir (Pisces). Hagyrtur ma­ur hefur ra­a­ n÷fnunum Ý vÝsur:

                                     Hr˙tur, tarfur, tvÝburar,
                                     teljum ■ar til krabba og ljˇn,
                                     mey og vog ■ß vitum ■ar
                                     vorri birtist dreki sjˇn.

                                     Bogma­ur, steingeit standa nŠst,
                                     stika vatnsberi og fiskar nŠr,
                                     svo eru merkin sˇlar lŠst
                                     Ý samhendur ■essar litlar tvŠr.

VÝsurnar birtust Ý grein um tungli­ eftir Trausta Einarsson stj÷rnufrŠ­ing Ý Nßtt˙rufrŠ­ingnum ßri­ 1937. Trausti getur ekki heimildar, en or­alagi­ bendir til ■ess a­ vÝsurnar sÚu gamlar.   

Englendingar eiga hli­stŠ­an kve­skap eftir Isaac Watts (1674-1748):

                                    The ram, the bull, the heavenly twins
                                    and next the crab, the lion shines
                                    The virgin and the scales.

                                    The scorpion archer and sea-goat
                                    The man who pours the water out
                                    And fish with glittering tales.

Ůa­ a­ merkin eru tˇlf bendir til ■ess a­ ■au hafi frß upphafi tengst mßnu­unum. Ůegar ■eim var skipa­ ni­ur gekk sˇl Ý hr˙tsmerki um vorjafndŠgur og sÝ­an Ý hvert hinna merkjanna me­ mßna­ar millibili. ═ stj÷rnuspßfrŠ­i hafa menn haldi­ sig vi­ fastar dagsetningar nokkurn veginn sem hÚr segir:

                             Hr˙tsmerki 21. mars - 20. aprÝl
                             Nautsmerki 21. aprÝl - 21. maÝ
                             TvÝburamerki 22. maÝ - 21. j˙nÝ
                             Krabbamerki 22. j˙nÝ - 22. j˙lÝ
                             Ljˇnsmerki 23. j˙lÝ - 22. ßg˙st
                             Meyjarmerki 23. ßg˙st - 23. september
                             Vogarmerki 24. september - 23. oktˇber
                             Spor­drekamerki 24. oktˇber - 22. nˇv.  
                             Bogmannsmerki  23. nˇvember - 21. des.
                             Steingeitarmerki 22. desember - 20. jan˙ar
                             Vatnsberamerki 21. jan˙ar - 19. febr˙ar
                             Fiskamerki 20. febr˙ar - 20. mars

Vegna pˇlveltu jar­ar, sem veldur framsˇkn vorpunktsins (sjß ne­ar), er sˇlin ekki lengur Ý hr˙tsmerki um vorjafndŠgur heldur er h˙n einu merki vestar ß himni, ■.e. Ý fiskamerki. Pˇlveltan tekur tŠplega 26 ■˙sund ßr, og ■vÝ Šttu dagsetningarnar hÚr a­ ofan a­ breytast um einn dag ß hverjum 70 ßrum a­ me­altali. Stj÷rnuspßfrŠ­in tekur ekki tillit til ■essa, og heiti­ "stj÷rnumerki" er ■vÝ villandi ■egar ■a­ er haft um ■au merki sem notu­ eru Ý spßfrŠ­inni og eru bundin vi­ mßnu­ina en ekki stj÷rnurnar ß himninum. Or­i­ "stj÷rnuspßmerki" hefur stundum veri­ nota­, en erfitt er a­ breyta ■eirri hef­ sem vi­gengist hefur Ý Ýslensku, a­ kalla hvort tveggja stj÷rnumerki. Englendingar gera skřran greinarmun ß "sign" (■.e. spßmerki)  og "constellation" (stj÷rnumerki). ١tt stj÷rnufrŠ­ingar vilji sverja spßmerkin af sÚr og ekkert af ■eim vita, er skylt a­ geta ■ess, a­ allt fram ß 18. ÷ld notu­u stj÷rnufrŠ­ingar ■essi merki stundum til a­ tilgreina st÷­u reikistjarnanna. Voru ■ß skilgreind tˇlf 30 grß­u brei­ svŠ­i talin frß vorpunkti himins, ■ˇtt n÷fnin vŠru ekki Ý samrŠmi vi­ hin eiginlegu stj÷rnumerki ß hverju svŠ­i fyrir sig.

En ■ß er ˇsvara­ ■eirri spurningu hvernig stj÷rnumerkin eru skilgreind Ý n˙tÝma stj÷rnufrŠ­i. ┴ri­ 1928 lag­i Al■jˇ­asamband stjarnfrŠ­inga lÝnurnar, ef svo mŠtti segja, um m÷rk stj÷rnumerkja ß himninum ÷llum. Alls eru merkin 88 talsins. Um helmingur ■eirra var ■ekktur ˙r forngrÝskum heimildum, sem aftur ßttu rŠtur a­ rekja til BabřlˇnÝumanna, Assřringa og Forn-Egypta. Ůessi merki voru af e­lilegum ßstŠ­um ß nor­urhveli og skammt su­ur fyrir mi­baug himins, en ■egar evrˇpskir sŠfarendur kynntust su­urhimninum bŠttust m÷rg nř stj÷rnumerki vi­. ┴kve­i­ var a­ ˙tlÝnur merkja skyldu fylgja lengdarbaugum og breiddarbaugum ß himni, Ý ■vÝ hnitakerfi sem Ý gildi var Ý ßrsbyrjun ßri­ 1875. Hnitin breytast smßm saman me­ tÝmanum vegna pˇlveltu jar­ar, og ■vÝ er nau­synlegt a­ tilgreina vi­mi­unarßri­. ┴ st÷ku sta­ er markalÝna hvorki lengdar- nÚ breiddarbaugur heldur hluti ˙r stˇrbaug. Reynt var a­ hafa m÷rkin ■annig a­ ■au vŠru Ý sem bestu samrŠmi vi­ ■au stj÷rnukort sem ■egar voru Ý almennri notkun. ═ skrßm um breytistj÷rnur, til dŠmis,  haf­i stj÷rnum veri­ gefin n÷fn sem tengdust stj÷rnumerkjunum, og var reynt a­ sjß til ■ess a­ ■essar stj÷rnur lentu ekki Ý r÷ngu merki. ١ finnast dŠmi ■ess a­ stj÷rnur eru Ý ÷­ru stj÷rnumerki en nafn ■eirra bendir til. Fastastj÷rnur geta fŠrst ˙r einu merki Ý anna­ vegna eiginhreyfingar, en ■a­ gerist yfirleitt ekki nema ß afar l÷ngum tÝma, tug■˙sundum ßra. Jafnframt mun ˙tlit stj÷rnumerkjanna breytast svo a­ greinilegt ver­i me­ berum augum, ef einhver ver­ur ■ß til frßsagnar (sbr. mynd ne­st).

Ůess mß geta, a­ stj÷rnufrŠ­ingar telja 13 merki fylgja sˇlbraut ß himninum. Ůa­ merki sem bŠtist vi­ stj÷rnuspßmerkin tˇlf heitir na­urvaldi (Ophiuchus) og liggur milli spor­dreka og bogmanns. Sem stendur gengur sˇlin Ý dřrahringsmerkin ■rettßn sem hÚr segir:

                             Hr˙tsmerki 18. aprÝl - 13. maÝ
                             Nautsmerki 14. maÝ  - 20 j˙nÝ
                             TvÝburamerki 21. j˙nÝ - 19. j˙lÝ
                             Krabbamerki 20. j˙lÝ - 9. ßg˙st
                             Ljˇnsmerki 10. ßg˙st - 15. september
                             Meyjarmerki 16. september - 30. oktˇber
                             Vogarmerki 31. oktˇber - 22. nˇvember
                             Spor­drekamerki 23. nˇvember - 29. nˇv.
                             Na­urvaldamerki 30. nˇvember - 17. des.  
                             Bogmannsmerki  18. desember - 18. jan˙ar
                             Steingeitarmerki 19. jan˙ar - 15. febr˙ar
                             Vatnsberamerki 16. febr˙ar - 11. mars
                             Fiskamerki 12. mars - 17. aprÝl

Eins og fyrr er sagt breytast dagsetningarnar a­ me­altali um einn dag ß 70 ßrum; ■Šr fŠrast fram vegna framsˇknar vorpunktsins, sem ß­ur var nefnd. Heiti­ "framsˇkn" er Ýslenskun ß erlenda or­inu "precession" og er eitt af m÷rgum gˇ­um or­um Ý ■ř­ingu Jˇnasar HallgrÝmssonar ß Stj÷rnufrŠ­i Ursins (1842). Vorpunkturinn, sß sta­ur ■ar sem sˇlin er st÷dd vi­ vorjafndŠgur, fŠrist smßm saman til vesturs ß himni mi­a­ vi­ fastastj÷rnurnar og kemur ■vÝ fyrr Ý hßdegissta­ en hann ella myndi gera. Hann sŠkir me­ ÷­rum or­um fram, og af ■vÝ er or­i­ framsˇkn leitt.

Jafnframt ■vÝ a­ vorpunkturinn fŠrist til, gerir haustpunkturinn ■a­ einnig, ■.e. sß sta­ur me­al stjarnanna ■ar sem sˇlin er st÷dd vi­ haustjafndŠgur. ═ stj÷rnufrŠ­i er algengast a­ tala um framsˇkn jafndŠgranna (ß ensku: precession of the equinoxes). Framsˇknin hefur ßhrif ß hnit stjarnanna, en ekki afst÷­u ■eirra hverrar til annarra. Algengustu hnit sem notu­ eru Ý stj÷rnufrŠ­i eru svonefnd mi­baugshnit. Ůau mi­ast vi­ mi­baug himins, sem er beint yfir mi­baug jar­ar. Breidd stjarna reiknast frß mi­baug til nor­urs og su­urs. Lengdin reiknast frß vorpunkti til austurs. ═ einni pˇlsveiflu (ß 26 ■˙sund ßrum) sveiflast breidd stjarna fram og aftur um r÷sklega 20 grß­ur Ý hvora ßtt. Lengd stjarna vex hins vegar jafnt og ■Útt um 360░.

Anna­ hnitakerfi eru sˇlbaugshnit. ═ ■vÝ kerfi reiknast breiddin frß sˇlbrautinni (sˇlbaug), ferli sem  sem sˇlin vir­ist fŠrast eftir me­al fastastjarnanna. Sˇlbrautin er ekki ˇbreytanleg. Reikistj÷rnurnar hafa ßhrif ß braut jar­ar um sˇlu og ■a­ hefur aftur ßhrif ß sřndargang sˇlar, sˇlbrautina. Brautin hallast til og frß um allt a­ 2░ Ý hvora ßtt frß me­alst÷­u. SveiflutÝminn er um 60 ■˙sund ßr. Ůetta hefur ßhrif ß breidd stjarna Ý sˇlbaugshnitakerfinu, en breytingin er hŠgfara og ekki sÚrlega mikil. Lengdin reiknast frß vorpunkti lÝkt og Ý fyrra kerfinu og vex ■vÝ um 360░ Ý hverri pˇlveltu. 


Ů.S. 19.3. 2019

Almanak Hßskˇlans