ForsÝ­a

Fjarreikistj÷rnur greindar frß ═slandi  

    ┴ sÝ­ustu ßrum hefur athygli stj÷rnufrŠ­inga Ý vaxandi mŠli beinst a­ svonefndum fjarreikistj÷rnum, ■.e. reikistj÷rnum sem ganga um fjarlŠgar sˇlstj÷rnur. Ůa­ er ekki langt sÝ­an a­ mŠlitŠkni komst ß ■a­ stig a­ unnt vŠri a­ sanna tilvist slÝkra reikistjarna vegna ■ess hve daufar ■Šr eru Ý samanbur­i vi­ sˇlstj÷rnurnar. Fyrstu fjarreikistj÷rnurnar fundust ßri­ 1992, og ■egar ■etta er rita­ er fj÷ldinn kominn yfir 800. Ůessar reikistj÷rnur hafa oftast veri­ greindar vegna ßhrifa ■eirra ß mˇ­urstj÷rnuna (sˇlstj÷rnuna) sem lřsa sÚr Ý smßvŠgilegum hra­abreytingum a­ e­a frß j÷r­u. Ůß hafa veri­ mŠldar ÷rlitlar birtubreytingar sem fram koma ■egar reikistj÷rnurnar ganga milli mˇ­urstj÷rnunnar og jar­ar. ═ nokkrum tilvikum hafa sÚst birtubreytingar  ■egar reikistjarnan er nßkvŠmnlega Ý sjˇnlÝnu vi­ sˇlstj÷rnuna sÚ­ frß j÷r­, en vi­ ■a­ magnast ljˇsstyrkur sˇlstj÷rnunnar vegna ■yngdarhrifa reikistj÷rnunnar. Eins og vi­ er a­ b˙ast er au­veldast a­ greina reikistj÷rnur sem eru mj÷g stˇrar og hafa skamman umfer­artÝma. Fßeinar fjarreikistj÷rnur hafa greinst beinlÝnis Ý sjˇnauka.
  
    Einar­ir ßhugamenn um stj÷rnusko­un geta n˙ or­i­ sÚr ˙ti um b˙na­ sem gerir ■eim kleift a­ mŠla ■Šr ÷rlitlu breytingar sem ver­a ß birtu sˇlstj÷rnu ■egar reikistjarna fer fyrir hana frß j÷r­u sÚ­ - er Ý ■verg÷ngu sem kalla­ er. B˙na­urinn sem til ■arf er dřr og mŠlingarnar og ˙rvinnsla ■eirra kalla ß mikla vinnu og ■olinmŠ­i. A­eins er vita­ um einn ßhugamann hÚrlendis sem hefur glÝmt vi­ ■etta verkefni. Ůa­ er SnŠvarr Gu­mundsson, fyrrverandi forma­ur Stj÷rnusko­unarfÚlags Seltjarnarness. Nřlega lauk hann vi­ ˙rvinnslu athugana ß ■verg÷ngu tveggja fjarreikistjarna og sendi ni­urst÷­urnar til gagnami­st÷­var erlendis. Ůessar reikistj÷rnur ganga um sˇlstj÷rnurnar XO-2B og WASP-33. Nafngiftir ß stj÷rnum eru flˇki­ mßl og sama stjarnan getur gengi­ undir mismunandi n÷fnum Ý ˇlÝkum stj÷rnuskrßm. XO merkir a­ stjarnan er kennd vi­ XO-sjˇnaukann ß Hawaii, sjˇnauka sem vŠntanlega dregur nafn sitt af enska heitinu ß fjarreikistj÷rnu (exoplanet). B merkir a­ stjarnan er daufari stjarnan Ý tvÝstirni. Stjarnan er Ý stj÷rnumerkinu Gaupunni (Lynx) Ý tŠplega 500 ljˇsßra fjarlŠg­. Birtustig hennar er 11 svo a­ h˙n gŠti hugsanlega sÚst Ý gˇ­um handsjˇnauka. Reikistjarnan sem er ß braut um hana gengur undir nafninu XO-2Bb e­a XO-2b. H˙n er ß stŠr­ vi­ J˙pÝter og umfer­artÝminn er 2,6 dagar.  Skammst÷funin WASP vÝsar til fj÷l■jˇ­legs rannsˇknarverkefnis sem nefnist "VÝ­hornsleit a­ reikistj÷rnum" (Wide Angle Search for Planets) og nřtir tvo sjˇnauka, annan ß KanarÝeyjum en hinn Ý Su­ur-AfrÝku.  Stjarnan WASP-33 er Ý stj÷rnumerkinu Andrˇmedu Ý tŠplega 400 ljˇsßra fjarlŠg­. H˙n er ß 8. birtustigi og sÚst ■vÝ Ý litlum handsjˇnauka ef menn vita hvar hana er a­ finna. Reikistjarnan (WASP-33b) gengur um hana ß 1,2 d÷gum og athuganir benda til a­ efnismagn (massi) hennar sÚ fjˇrum sinnum meira en J˙pÝters.
 



   
HÚr sÚst SnŠvarr me­ sjˇnauka sinn og ßfasta myndavÚl. (Myndina tˇk Birkir Fannar SnŠvarsson.) Sjˇnaukinn er af ger­inni Meade LX 200 me­ 30 cm (12 ■umlunga) spegli. MyndavÚlin er ljˇsfl÷gumyndavÚl af ger­inni SBIG STL-11000M. Nßnari upplřsingar um myndat÷kuna og ˙rvinnslu myndanna er a­ finna Ý me­fylgjandi skřrslu SnŠvars. Ůar kemur fram a­ myndat÷kur og ˙rvinnsla mynda tˇku mikinn tÝma. Ni­urst÷­urnar mß sjß Ý eftirfarandi lÝnuritum.



١tt birtubreytingin sem ■verganga reikistjarnanna veldur sÚ ÷rlÝtil (fßeinir hundra­shlutar ˙r birtustigi) kemur h˙n greinilega fram Ý bß­um tilvikum.

┴ me­fylgjandi stj÷rnukorti er sřnt hvar stj÷rnurnar tvŠr eru ß himninum. Korti­ sřnir a­eins stj÷rnur sem eru bjartari en birtustig 7 svo a­ XO-2 og WASP-33 eru of daufar til a­ ■Šr sjßist.
 

(Smelli­ ß reitinn til a­ sjß korti­) 


Vi­bˇt:
SÝ­an ■etta var rita­ hefur SnŠvarr fylgst me­ fleiri fjarreikistj÷rnum og skrß­ ■verg÷ngur ■eirra. Ni­urst÷­urnar voru sem hÚr segir:

Stjarnan HAT-P-10b, ÷­ru nafni WASP-11b. Ůessi stjarna er Ý hr˙tsmerki og birtustig hennar er 11,9. Umfer­artÝmi reikistj÷rnunnar er 3,7 dagar. SnŠvarr fylgdist me­ myrkva 16. desember 2012. Myrkvinn mŠldist Ý 153 mÝn˙tur. Mesta myrkvun var kl. 22:54 og nam 0,027 birtustigum.

Stjarnan WASP-12b  Ůessi stjarna er Ý Íkumanni og birtustig hennar er 11,7. Umfer­artÝmi reikistj÷rnunnar er 1,09 dagar. SnŠvarr fylgdist me­ myrkva 5. febr˙ar 2013. Myrkvinn mŠldist Ý 167 mÝn˙tur. Mesta myrkvun var kl. 23:08 og nam 0,015 birtustigum.

Stjarnan HAT-P-3b.Ůessi stjarna er Ý Stˇrabirni og birtustig hennar er 11,9. Umfer­artÝmi reikistj÷rnunnar er 2,90 dagar. SnŠvarr fylgdist me­ myrkva 12. febr˙ar 2013. Myrkvinn mŠldist Ý 156 mÝn˙tur. Mesta myrkvun var kl. 01:40 og nam 0,027 birtustigum. Ínnur mŠling var framkvŠmd 14. febr˙ar. Ůß mŠldist myrkvun Ý 125 mÝn˙tur. Mesta myrkvun var kl. 23:21 og nam 0,010 birtustigum. Nokkurt ˇsamrŠmi er milli ■essara tveggja mŠlinga og er Štlun SnŠvars a­ kanna ■a­ nßnar. 

Korti­ hÚr fyrir ne­an sřnir hvar ■essar ■rjßr stj÷rnur eru ß himninum. 
 

(Smelli­ ß reitinn til a­ sjß korti­) 


Ů.S. 4. 12. 2012. Vi­bˇt 26. 2. 2013.